Whisperings of the Soul. Een weblog over de hobbelige, onvoorspelbare weg naar ouderdom.

Stella Braam

is al sinds jaren gefascineerd door zorg voor mensen die het nodig hebben maar niet of onvoldoende krijgen, goedbedoeld maar onzorgvuldig of opgedrongen terwijl het overbodig is, zoals ik me herinner uit het boek over haar vader. Het gaat niet zozeer om het individuele falen van zorgverleners, hoewel je je soms verbazen kunt over de onbekwaamheid of naïviteit, maar om de denksystemen erachter en de soms wanstaltige vormen van bureaucratie, zoals scherp is beschreven in “Tussen gekken en gajes”. Stella Braam is een geëngageerd journaliste – werkte soms undercover zoals haar Duitse collega Günter Wallraf -, informeert zich grondig over de feiten en schrijft direct en helder.
“Ik blijf thuis!” gaat over haar moeder, die twaalf jaar na een ernstig herseninfarct niet naar een verpleegtehuis wil. “Over my dead body!” Het wordt een tour de force voor Stella en haar broer Camille om dat te voorkomen. Na het CVA is ze erg en aangrijpend hulpeloos verward. Ze is er beroerd aan toe. Ze heeft nare hallucinaties, maar opeens is ze ook helder. “Camille, wat zou je denken, zou het nog lukken weer in het spoor te komen?” Het is 1994, Marijke Braam is 69, geestig en rijk aan taal; als de meest recente, échte verpleeghuiskwestie speelt, is ze 81.
1994. Ze heeft een krachteloze linkerarm en linkertrombosebeen, is ongeduldig en herhaalt almaar zinnen of vragen zonder het te beseffen. Wel zegt ze: “Ik kan niet meer rekenen op mezelf.” Ze wacht op een plaats in het revalidatiecentrum, maar er moet veel overbrugd worden: procedures, wachtlijsten, indicatiecommissie. En waar? Maanden later wordt het de Maartenskliniek in Nijmegen, terwijl ze woont in Someren, bij Eindhoven. Het is ronduit schokkend te lezen hoe”St. Maarten”acht maanden lang zijn arrogantie en vernedering toont, als een modern gesticht. Een staaltje bizarre zorgkunst. Marijke’s dagboek getuigt van een prachtige, beeldende schrijfstijl, óók als ze vervolgens tijdelijk in een verpleeghuis in Eindhoven verblijft tot haar huis in S. is aangepast, wat nog veel voeten in de aarde heeft maar ’t lukt.
Het boek volgt de jaren in Someren. Waarnemingen en nabijheid van Camille en Stella, maar tevens veelzeggende dagboeknotities van Marijke over de prestaties die het vraagt om los te laten wat voorheen allemaal mogelijk was, waarvan je bent losgescheurd, over wilskracht en schrijnend, invoelbaar leed. Wanhoop en humor. Heimwee. Een broos evenwicht, desondanks in het klein gelukkig. (Veel pijnlijke herkenning.) Het verloop doet me bij momenten denken aan ‘Moeder of kind’ van Bodar, maar toch, een moeder met twee kinderen die respectvol waakzaam blijven. Marijke vergist zich vaker in van alles en er is toenemende thuiszorg. In limericks en ontroerende gedichten, haar grote talent, blijft ze verbazen, zelfs over het pijnlijkste uit haar leven, de dood van haar dochtertje Edmée dat aan leukemie leed en nog geen twee jaar werd. Ze schreef een gedicht van vijf strofes en zo uit haar hoofd draagt ze het voor. “(..) Maar er gleed, toen we wisten hoe broos je was, een schaduw over de uren.”
Het is 2006. Er wordt gedacht aan Alzheimer; heel bevreemdend lijkt het niet, maar het maakt Marijke aandoenlijk radeloos, en uit haar eigen aantekeningen is precies op te maken wat er wél aan de hand is!
Tot slot lees ik me een lange weg door het labyrint van zorg, met in vrijwel elke hoek weer een andere functionaris, beleidsregel, geheimtaal, onwetendheid of ander natte vingerwerk. Talloos was mijn gedachte aan een zin van Antoine Bodar: “De qualiteit van een samenleving toont haar hoogte van beschaving waarmee zij over zieken en ouden denkt en met zieken en ouden omgaat.” (Geen mens die van trots zal blozen.) De inzet blijft ongewijzigd, maar hóe, als ze zorgbehoevend is geworden? Lees het, en probeer dóór die nodige zorg heen te kijken. Het slot is moeilijk, het is een haast ondoordringbaar woud van hard jargon, rijk aan protocollen, denkbeelden en om de tuin leidende voorschriften, maar ook juist daar moeten we doorheen lezen om te zien waar het om gaat: een kwetsbare oudere die veel zorg nodig heeft, maar dan wél thuis.

[© Marius Nuy, over Stella Braam, “Ik blijf thuis! Het verhaal van mijn moeder”, 120 pag., Van Nijgh & Van Ditmar, 2008.]