Whisperings of the Soul. Een weblog over de hobbelige, onvoorspelbare weg naar ouderdom.

Communiceren in bewogenheid
II Symbolen en rituelen

Mensen wonen als het ware in het verhaal van hun geschiedenis, van verworven kennis, ervaringen, opvattingen en wensen. Wezenlijk voor ons bestaan is het vermogen daarover te kunnen vertellen, van gedachten te kunnen wisselen, mededeelbaar te kunnen zijn en begrepen te kunnen worden. Daarin onderscheiden verstandelijk gehandicapten zich niet van anderen. Het taalbegrip en het zich begrijpelijk kunnen uitdrukken is meer of minder beperkt, maar daarom is hun verhaal – zelfs dat van ernstig verstandelijk gehandicapten – niet ‘onleesbaar’.
Veel hulpverleners, beter gezegd de groepsleid(st)ers, evenals directe verwanten die zich om hen bekommeren, hebben een bijzondere en bewonderenswaardige antenne ontwikkeld om woorden te verstaan; voor leken zijn het vaak onbegrijpelijke klanken. Affectiviteit speelt hier een sleutelrol, want het is liefde, geduld en aandacht die gevoelig maken voor de belevingswereld van de ander en die het mogelijk maken om langs andere dan verbale wegen te begrijpen wat een ander wil uitdrukken. Verstandelijk gehandicapten verschillen op dit punt niet van ‘gewone’ mensen, zij het dat bij hen scherper aan het licht komt wat als vanzelfsprekendheid doorgaans buiten beeld blijft.
Behalve dat veel zorgverleners vanuit een grote toewijding hun mensen begrijpen of aanvoelen, is het gebruik van symbolen, van pictogrammen en rituelen een belangrijk en verhelderend hulpmiddel. Ook daarin verschillen verstandelijk gehandicapten niet van mensen in de verbale wereld. Symbolen kunnen heel concreet en alledaags zijn.
Een groepsleidster: “We hebben een album met een kruis op het omslag. Op momenten dat het nodig lijkt, bekijken we samen de foto’s van de overleden huisgenoot, we lezen de condoleancekaartjes en de kleine verhaaltjes die er bij staan, dat herinnert vaak aan vrolijke voorvallen of grapjes en dat biedt troost.”

Fien hoopte graag spoedig weer terug te gaan naar het GVT. Foto’s en tekeningen van huisgenoten symboliseren de verbondenheid en zijn een troost voor afwezigheid zonder te weten dat die voorgoed zal zijn. Het kruisbeeldje is voor haar een vertrouwd symbool van de hemel waar haar moeder is en herinnert aan liedjes en gebeden.
Rituelen geven voortdurend vorm aan ons alledaagse leven, zoals voor Fien het bidden van het Onze vader een vertrouwd ritueel was. Het ontroert haar nu het kennelijk voor haarzelf van betekenis is. Niet het nadrukkelijk praten, maar de aanwezigheid van haar zus en broer symboliseren een-niet-alleen-zijn en veiligheid en een delen van verdriet. Niet het praten over kanker wat heel erg voor haar zou zijn, maar het praten over ‘mama die al in de hemel is en altijd op haar zou wachten’, dat schiep ruimte. De hemel was het paradijs. Zo scheppen symbolen ruimte, innerlijk maar ook heel concreet, om een (voor iedereen) moeilijke weg te gaan. Waar anders wellicht het spreken deze weg helpt effenen, zijn het nu symbolen.
Een belangrijke waarde in de palliatieve zorg is een affectvol nabij zijn teneinde de betrokkene te behoeden voor een dood in ontzettende eenzaamheid. Het besef van deze waarde is in de film goed te herkennen en doet proeven, dat een goede omgang met het levenseinde alles heeft te maken met het geven en ervaren van ruimte. Ruimte is noch gebonden noch afhankelijk van woorden of van uitleg. Symbolen kunnen evenwel ook een valkuil verbergen. Ze kunnen niet alleen ruimte geven maar ook verhullend werken.
De leugen van Tolstoi ….

[ Schilderij: “Woman’s soul” by Gevorg Yeghazaryan.]