Pagina's

maandag, mei 07, 2007

Een meester in ontroering

Shine betekent uitblinken, maar take the shine out of (someone) wijst op ontluistering. Deze beide extremen komen magnifiek en pijnlijk tot uitdrukking in de film Shine, de reconstructie van de levensloop van een geobsedeerd pianist en, achteraf door mij zo benoemd, de ontroering van rehabilitatie. Dit laatste begrip is immers (ook) een vorm van oppoetsen, van glimmen want het eigen gelaat straalt (weer) van ‘wie hij, in wezen, was’, of wilde worden. Ik moet het stellen met mijn herinnering aan de film. Ik weet niet wie de regisseur is geweest noch hoe de acteurs heten. Wel dat de recensie bij het loket van de bioscoop nou niet zo daverend uitnodigend leek, maar mij trok een enkele zin, ‘de waanzinnigheid van een bestaan’ en de ernaast afgedrukte foto associeerde ik met verlatenheid en gepassioneerdheid. We konden ook naar Secret and lies weet ik nog, maar mijn voorkeur, slechts op intuïtie, mocht het ‘winnen’.

Het verhaal ontrolt zich in een armoedige oorsprong: een armlastig Joods gezin dat door de pater familias bijeen wordt gehouden op straffe van geweld. Een stil gezin omdat de vader met een soms tedere en trotse blik alles zwijgzaam in de gaten houdt en de kinderen zich slechts op gestolen ogenblikken uitleven. Zoon David is het wonderkind, de oogappel en de bron van alle twist. Ofschoon, van twist is eigenlijk geen sprake, alleen van voortdurende onderdrukking waarbij de jongen steevast wordt geprest te zeggen dat hij een bofkont is, zelfs als zijn vader hem vlak daarvoor de uitnodiging van een Amerikaans gezin om daar in de kost te komen gedurende zijn mogelijke beurs in de States, ruw uit handen grist en in de kachel smijt. Alle gezinsleden kijken ontzet toe. Ik ook. Geen droom blijft heel.
The point is, dat David’s vader in zijn jeugd (ook) een veelbelovend musicus leek, maar dat diens vader daar niets van moest hebben en het muziekinstrument, een trompet, zelfs vernietigde. En deze ‘wegversperring’ herhaalt zich thans in een mengelmoes van vastberaden bewondering en lijden, van tuchtiging en koestering. David wordt een schuwe, eenzelvige en verwarde jongen, gedreven om uit te blinken in zijn pianospel, maar bevreesd om vooruit te komen. The point is ook wat liefde is.

Na een voor vader moeilijk te verkroppen nederlaag op een pianoconcours geeft hij de muziekles in handen van een pianoleraar en ontmoet de jongen mensen die fijnzinniger met hem omgaan en krijgt hij uiteindelijk voor de tweede keer de gelegenheid om met een speciale beurs naar het buitenland te gaan, ditmaal naar Londen. Een cruciaal moment. Net wanneer je denkt dat de vermorzeling, die voor liefde moet doorgaan, is voltrokken en de jongen voorgoed willoos heeft gemaakt, steekt de vader een nieuw vuur aan: ‘waag het niet te gaan, je zou de eenheid van dit gezin vernietigen, je zou levenslang geen thuis meer hebben.’ Een liefde die woede wekt. Maar de jongen bezwijkt niet voor een garantie op vaderliefde en kiest op het moment suprème voor zichzelf. De ‘liefde’ is gesneuveld, een ‘andere’ liefde heeft gewonnen.

Verhalen doen denken aan andere, zó simpel én wezenlijk is de kracht van een verhaal. Tal­loze vaders zijn van buiten beminnelijke mensen, maar ‘binnenshuis’ een tiran, - een façade die vele kinderen machteloos en stuk maakt. (De vader in deze film hult zich in een mythe omtrent liefde; zijn zoon boft er maar mee dat hij de piano heel laat.) Ik volgde het gespannen. Talloze moeders waren moeders zonder stem, vrouwen die hun taken vervulden alsof ze reeds waren gestorven. Een dergelijke onderworpenheid is niet meer van deze tijd, maar wel voelbaar alsof een tere huid rond herkenbaarheid wordt blootgelegd en aangeraakt.

In Londen ontwikkelt zich zijn talent, maar David zelf vervreemdt zienderogen. Op het conservatorium wordt hij de bijna volmaakte zonderling. Eén professor blijft ondanks alle scepsis in hem geloven en voert David naar een meesterschap dat zijn vader tevergeefs had willen bereiken: het vermogen de moeilijkste partituur van Rachmaninov te spelen. Een wonderlijk proces, een sensatie om te volgen, een triomf als deze uiterste grens wordt bereikt, maar een droefenis als deze onmiddellijk wordt gevolgd door ineenstorting. Het is een breakdown die van David een chronisch psychiatrische patiënt maakt. Een filmfase met klassieke verschijningen, met ongeloof dat het ooit nog goed zal komen, met chaotische taferelen.
Wat dan volgt, is lastig te reconstrueren. De uitweg die ongezocht wordt gevonden, dankt hij aan de ommekeer die (sommige) anderen van hem hebben. ‘Men’ grinnikt om hem, is gecharmeerd van zijn kinderlijke innemendheid, kijkt hem aan met de onzekerheid over minachting en compassie, - maar met zijn pianotalent betovert hij de omgeving. Wilde maar gepassioneerde improvisaties, ‘Liszt’, ‘Chopin’, ‘Rachmaninov’ overtuigen de toehoorders dat deze ‘gek’ een genie is, dat het ‘verval’ waarvoor men hem aanziet een ‘wonder’ is waarvoor men ontzag dient te hebben. Al blijft dat allemaal wat dubbel aanwezig, het doet bij velen het binnensmonds gemompel over zijn gestoordheid of gestuntel verstommen. Zijn waardigheid is aan de winnende kant en hij steelt het hart van een vrouw. Zij had een voor zichzelf meer profijtelijk keuze kunnen maken, maar offert deze aan David, - die weinig communicabel is en vreemd in de wereld blijft, maar een meester is in ontroering. Ook is het een (slot)deel dat iets teveel heeft van een happy end, ja rozengeur of maneschijn. The point is wederom wat liefde is.
De tragiek is (ook), dat David in wezen hetzelfde lot treft als ooit diens vader. Deze vader blijkt aan het eind een gedesillusioneerde man, zich van alle schuld bewust maar door de ganse familie verlaten. Zijn zoon echter, beschadigd en toch glimmend van geluk, is bijna nog geneigd te zeggen dat hij een bofkont is.
[Afbeelding: Scène uit de film Shine en ik zocht het even op: onder regie van Scott Hicks.]

17 opmerkingen:

Anoniem zei

Volgens mij heb ik die film toen gezien, lang geleden al op t.v.
ik snapte niet waarom muziek verboden terrein werd verklaard of de jongen zich niet mocht ontplooien.
ik meen me te herinneren dat er juist 'iets' in de muziekstuk zat van Rachmaninov zat. waar de musicus moeite mee had, en instortte.een soort overgave.
Goede film, zette de besloten en gesloten isolement van de ja.. (in dit geval ietwat extreme Joodse) gezins cultuur neer, het verhaal zou nu ook nog op kunnen gaan.
Ik was de film vergeten, maar nu kan ik de kleurloosheid en de passie in /voor de muziek weer redelijk voor de geest halen.

Anoniem zei

De vader heeft de holocaust overleefd. Schermt zijn gezin af van de "boze buitenwereld" en is een tiran uit onmacht. Hij vreest dat David hetzelfde zal overkomen.Zijn motto is: enkel de sterksten overleven en dus moet David de beste pianist van de wereld worden, zelfs al moet hij thuisblijven, want vertrek is verraad.
Ik hoor hem het 3e pianoconcert van Rachmaninov nog spelen. Prachtig !
Het einde leek mij ook niet zo geloofwaardig , leek me té zonnig en er te vlug aangebreid. Als je er verder op doordenkt kan het nog een schrijnender tragiek in zich verbergen : een weliswaar liefhebbende vrouw die nooit de essentie van haar "complexe" man nog maar zal kunnen peilen.

Anoniem zei

PS Had zelf niet stilgestaan bij de titel, inderdaad schitterend gekozen !

Anoniem zei

Het is prachige film. Ik hoop de film gauw weer eens te zien.

Anoniem zei

Heb ik gezien, vond ik niet bepaald opbeurend ;-)
Mooi geanalyseerd in je tekst.

Anoniem zei

Ik heb de film inmiddels drie keer gezien en als er zich een vierde gelegenheid aanbiedt, zal ik die gewis aangrijpen. Het ligt in de aard van de mensen om genialiteit met waanzin te verwarren.

Anoniem zei

Een geweldige film zo te lezen, en volgens mij heb ik hem wel eens op tv gezien. Het was geen film uitgezonden door een reclame zender, en dat zijn meestal de beste

Anoniem zei

zal de film eens gaan kijken.
Triest verhaal marius

Julia zei

Heb hem nooit gezien nog maar zal dat zeker eens gaan doen !

Anoniem zei

shine, dat is een mooie en intrigerende film.
Heb je The Piano ook gezien?(weliswaar een iets ander soort film, heeft helemaal niets met shine te maken behalve het virtuoze pianospel)
Overigens:
The Pianist heeft toch dit toch ook een beetje als thema?

Anoniem zei

Zie ook http://www.xs4all.nl/~jswane/recensies/shine.html

Ik zoek eigenlijk naar een internetkijkversie, want je beschrijving is zeer uitnodigend!

Anoniem zei

Ik had hem al een poosje geleden gezien, maar toen ik de kans kreeg 'm nog eens te bekijken, heb ik dat gedaan en zal dat een derde keer ook wel weer doen, want een intrigerender en beklijvender film dan dit zie je nauwelijks op het witte doek...
Geoffrey Rush is gewoonweg subliem in zijn vertolking van een in mijn ogen wel heel erg moeilijke rol...
Jouw analyse is raak, Marius!

Anoniem zei

@gobboe:
Als ik een andere film zou moeten noemen ,dan zou ik eerder zegggen dat ik aan A beautiful mind zou denken. Omdat die ook over een gestoord brein gaat, maar dan niet echt gelinkt aan psychologische interacties van een gestoorde omgeving. Ik vond A beautiful mind ook schitterend omdat je zelf op een bepaald moment bijna niet meer weet wat nu werkelijkheid en wat waanzin is. Dus het aanvoelen van het gestoorde brein komt zeer geloofwaardig over.
(The piano en The pianist zijn idd totaal anders maar vond ik ook mooie films)

Anoniem zei

Ken de film niet, veel over gehoord.
Mooi en triest verhaal!

Cath*

Anoniem zei

een prachtige film!

Anoniem zei

een prachtige film!

Anoniem zei

Prachtige, prachtige film is dit. Ik heb hem al een aantal jaar in mijn kast staan, en prijs hem te pas en te onpas aan. Ongelooflijk goed gespeeld ook.