
Niemand treft schuld …. Ziek worden gebeurt in hoofdzaak door een samenloop van haast oncontroleerbare gebeurtenissen.
Uit eigen ondervinding weet ik dat psychiaters tijdens een consultatie weinig of niets zeggen. Het heeft me verbaasd en het stond me tegen, alsof ik er binnenkwam en hij met de vraag “En, hoe is het?” een kraan opendraaide, met een schuin oog de kleine stationsklok op zijn bureau in de gaten hield en na een minuut of veertig, terwijl tussentijds door mij gestelde vragen met een halve zin werden ontweken om de stroming niet te onderbreken, werd de kraan weer dichtgedraaid. Ik kom nog terug op deze ervaring, maar het deed me denken aan een door mij bewonderd boek over een wonderlijk en uniek alternatief, namelijk de briefwisseling.
Felix was alles meer dan zat, wilde schrijven en had “al veel te lang en veel te veel geluld. Psychiaters zeggen niets. Ik denk”, zo schrijft hij aan psychiater De Hert, “dat ze bang zijn om iets verkeerd te zeggen, onder het motto: ‘Wie niets doet ook niets misdoet’. Wel, om te antwoorden op je brieven zullen de psychiaters wel kleur moeten bekennen. Ze zullen je toch geen blanco blad toesturen zeker?”
Het gaat hier om een boek uit 1997, geschreven door Marc de Hert en Felix Sperans, Bij de psychiater. Waarschijnlijk is het een vergeten boek geworden, weggezet in een overvolle boekenkast, maar het is van waarde, het zou vandaag geschreven kunnen zijn en gelezen kunnen worden. Dat gebeurt natuurlijk niet en daarom vertel ik er wat over.
Bij de psychiater is een opmerkelijke triade: de psychiater (Marc), de patiënt (Felix) en diens vrouw (Miriam). Veel psychiaters zullen wel vertrouwd zijn met brieven van hun patiënten, met onder de deur geschoven briefjes, met tekeningen of andere ‘fysieke’ gebaren, maar zelden voltrekt een behandeling zich uitsluitend via correspondentie – uiteindelijk onder het motto, ‘het wordt tijd dat psychiaters eens bij ons te rade komen’.
Felix, 54 jaar, trachtte in de herfst van 1996, na dertig jaar tasten en lijden in de psychiatrie, een psychiater te vinden die bereid zou zijn een schriftelijke therapie te beginnen, zonder direct menselijk contact. Na enkele tevergeefse pogingen een psychiater hiertoe te overreden, startte in november van dat jaar een onzekere, maar navolgbare tocht met Marc de Hert die Felix slechts enkele minuten had gesproken, maar na diens kennismakingsbrief weinig of geen aarzelingen kende. Deze zelfde brief wekt (ook) de verbazing waarom vele collegae van De Hert de brief terzijde hebben gelegd of beantwoordden met smoesjes of ander ongeloof. Het is een vorm van ontmaskering.
De levensgeschiedenis wordt getekend door een verbijsterende reeks verwoestingen en misleidingen, maar evenzeer valt op met hoeveel nuance daarop door Felix wordt gereflecteerd. En de wereld van de psychiatrie blijkt een overwegend duister landschap. Waarheen hij ook reist en wie hij hier ook ontmoet, steeds raakt hij gevangen in dezelfde medische onmacht, welke door Felix, op een enkele uitzondering na, vooral wordt beleefd als geveinsde interesse, als valstrikken van de eerste orde. Hier ligt zijn verleden en De Hert voegt er later aan toe, zij het met heldere uitleg, ‘zoek er daarom ook uw toekomst’.
De twijfels van de psychiater over de betekenis van de brieven zijn reëel, maar de uitdaging om de dialoog tussen een psychiater en zijn patiënt te kunnen weghalen uit de sfeer van misverstanden of andere schemerhoeken, zet De Hert aan tafel en dwingt hem na te denken over de reikwijdte van psychiatrische inzichten en verbindingen te zoeken naar Felix. Het blootleggen van motivaties, het uitleggen van verschijnselen, van gedragingen en handelwijzen zonder weg te dwalen in abstracties en het geven van praktische adviezen: het is een kunst die De Hert en die het hem mogelijk maakt Felix door middel van brieven oprecht te informeren, zodoende een geschonden vertrouwen geleidelijk te herstellen en daardoor een blijvende kwetsbaarheid draaglijk te maken. En ook het landschap van de psychiatrie verandert erdoor: elke uitleg is licht in zichzelf.
Miriam’s (eerste) brief over het dagelijks leven verheldert de omvang van de ziekte van haar man en openbaart tevens een grenzeloze liefde, nergens naïef, maar op elke bladzijde oprecht en wijs, zichzelf niet wegcijferend maar ten volle standvastig, terwijl zij honderduit wordt geplaagd door twijfels en door een martelend besef dat haar man nergens van geniet, sterker, lijdt aan een constante weerzin tegen het leven, aan een chronisch gebrek aan energie en zin. Deze liefde komt Felix ontroerend en letterlijk onder ogen en leert hem inzien dat hij er zich aan kan optrekken.
De invloed van de huisgenoten op de patiënt en zijn ziekte is in het verleden zwaar onderschat, bedolven zelfs onder schuld. De belangrijkheid én de ondraaglijkheid van deze rol erkennen, inzicht bieden in negatieve symptomen en in de moeilijkheden die deze voor de omgeving, en zeker voor de partner, teweegbrengen, leiden tot een accepteren van raadgevingen: begrip tonen en gedoseerd stimuleren. Psychiater De Hert steekt niet onder stoelen of banken hoe gemakkelijk dit wordt gezegd, maar biedt troost en aanmoediging en voluit respect voor haar lankmoedige en intelligente (levens)houding,
In een tweede brief beschrijft Felix enkele psychotische ervaringen. Het zijn herinneringen die hem ook nu nog behoorlijk verwarren en hij hoopt te vernemen wat de betekenis van al deze waanzin kan zijn. De Hert gaat in op het begrip psychose en op de twee bekendste symptomen, hallucinaties en wanen, teneinde voor zijn uitleg verderop een kader te bieden. In de psychiatrie zweeg men over de inhoud van ervaringen, aangezien erover spreken de frequentie en de duur alleen maar zou verhogen, zo werd gevreesd en daarom zocht men terstond de toevlucht tot medicatie.
Vandaag hecht men belang aan vorm en inhoud en leidt spreken tot een beter begrip en natuurlijk, de medicatie vormt nog altijd de hoeksteen; me dunkt, dat het zoekende van de psychiater Felix’ wensen al een eindweegs worden gehonoreerd. Dit laatste, zo blijkt juit een brief die volgt, geldt ook voor Miriam, - en ook zij wordt aangemoedigd door te gaan met het stellen van vragen, bijvoorbeeld over medicatieperikelen of, hetgeen haar het meest verontrust, wanneer zij met wie te maken heeft, wanneer Felix en wanneer zijn ziekte?
Zo zijn ook de volgende twaalf brieven te beschrijven. Alle trekken een spoor van heldere, respectvolle en toegankelijke uitleg en betekenen een bejegening waar patiënten werkelijk van kunnen opknappen. Littekens verdwijnen niet, maar de weerbaarheid kan worden vergroot. In het geval van Felix is dat bereikt door hem en zijn partner serieus te nemen, door geen vraag te negeren door te willen bieden waar beiden om vroegen: inzicht. De waarde, de kracht van inzicht – en dus ook van dit boek - is dat het steun biedt en dat het de stress van het niet-weten en er niet mee kunnen leven vermindert. Deze beide waarden, steun bieden en stress verminderen, hebben een wonderlijke maar onontbeerlijke werking op de innerlijke kracht, op de wil om te willen leren leven met de beperkingen die gegeven blijven.
Wat nog zijn laatste strohalm leek, werd een werkelijk houvast. In deze triade lag het grootste belang uiteraard bij Felix en Miriam, maar alledrie hebben gewonnen: aan eerherstel, aan motivatie, aan waardigheid en aan kwaliteit van zorg.
Het boek, verschenen bij EPO in Berchem, 205 pagina’s, leest men in pakweg drie avonden, zo boeiend ook is het geschreven, - het is een hommage aan al het gedachtengoed van rehabilitatie.
[Schilderij van Joe Geshick, The Healer. “The Healer represents a special kind of person who has been given a gift of knowledge and wisdom by God. This gift comes through dreams and it enables them to heal the sick and to help guide other people with words of wisdom through their journey in life.”]
14 opmerkingen:
Marius, op deze dag, dit stuk geschreven door jou. Hoe bijzonder, vanmiddag ga ik naar de bibliotheek, en haal het op.
'Onze' briefwisseling, natuurlijk alleen met jouw instemming ook, kan beginnen. Literair verantwoord, menselijk gekleurd en vooral gericht op de wetenschap dat niet alles in hoorbare klanken verteldt of in een gesprek aan de orde gebracht, heeld. Ik hoop dat het bewaarheid kan worden. Ik zoek al langer naar iemand die de briefwisseling als vervlogen medium/ hulpmiddel ter verheldering van gevoelens en ter structurering van het levensgevoelige crisismoment met mij deeld. Wat denk je? Het opzetje is bepalend heb ik altijd begrepen, daarna, eenmaal gekomen tot de juiste toonzetting, kunnen hart en hoofd de ultieme lijn van schrijven met elkaar verweven.
Met een daggroet van Cath*
*gaat zich wagen in de tuin aan het gedicht: Van de jurk en de rits*
Hoe toepasselijk op deze mooie dag.
Fascinerend. Ik ga ook even in de bib kijken of ik het kan vinden.
Het boek waar je over schrijft ga ik eerdaags aanschaffen denk ik. Met grote belangstelling zelfs..
Het is zoals je schrijft, dat persoonlijk contact met een psychiater minder tot bevredenheid zal zorgen als verwacht. Je hebt mijn interesse gewekt..
Heel erg interessant Marius!
Ff offtopic: ik heb jouw advies opgevolgd en een nieuwe foto geplaatst.
Bijzonder boek lijkt mij.
Is het een beetje te vergelijken met 'the curious incident with the dog in the night-time'?
Los daarvan: er is idd veel te doen over psychologen, of psychterapeuten (de vaak wat dubieuzere broer van psychologen), en de kwaliteit die ze afleveren.
In de bib werd het idd weinig uitgeleend. Nochtans heel goed leesbaar.
"het is een vorm van ontmaskering" Bedoel je dat sommige psychiaters "de terugkeer van het eigen gelaat" niet echt bevorderen integendeel soms 'onbewust' tegenwerken ?
Ik weet niet goed meer wat ik dacht na het lezen van het boek, maar het lijkt me wel zo dat het maar aan een selecte groep van psychiatrisch patiënten gegeven is om zo'n briefwisseling te voeren.
Wat mij ook altijd opvalt : om het even of je gewoon fysiek ziek bent, of psychisch ziek bent, je best altijd zelf de touwtjes in handen houdt of eigenlijk moet houden om de specialisten die jouw dossier hebben, te coördineren. En dat is wat ik vrees, soms het moeilijkste in de psychiatrie (die coördinatie). Patiënten die tijdelijk helder zijn en daarna weer niet. Als familie of omgeving dan niks opvolgt is het al foutu.
Alledrie hebben gewonnen aan eerherstel, motivatie en aan kwaliteit van zorg.
Mooie conclusie, maar in veel gevallen minder haalbaar. Zoiets moet ik gedacht hebben.
Altijd goed om de dingen van je af te schrijven,daarom zijn dagboeken ook zo waardevol en zijn autobiografien ook gevormd door briefwisselingen.Ik denk dat het opzetje is geslaagd omdat men open stond voor elkaar, dus deze wijze idd goed was.
Wat een goed idee! Het voordeel is ook nog eens dat het duidelijk op papier staat terwijl van een gesprek soms alleen maar flarden blijven hangen en je steeds maar zit te bedenken wat er ook alweer werd gezegd door jezelf en de ander !
Ik zie ineens je foto helemaal onderaan. Leuk om je zo te zien zitten in je huiskamer !
dag marius,
uit eigen ervaring weet ik dokters die vragen en vertel een s hoe gaat het nu en ondertussen op de klok kijken het ergste zijn....:-(((
ze hebben geen liefde voor hun vak..
die.. waar je moet wachten ook ná afspraak,
hoe lastig ook, maar dat zijn wel vaak de beste:-).
leuke foto marius:-)
groetjes
klaproos
lijkt een geschrift van grote waarde, jammer dat het in de vergetelheid is geraakt. Ook ik ga net als mijn voorgangers naar de bibliotheek, sowieso op zoek naar drijfveren van het menselijk lijden en kwaad. Misschien mag ik je eerdaags eens consulteren.
De uiteenzetting is schitterend en helder geschreven Marius! Mijn dank.
Dank je Marius, om dit boek onder mijn aandacht te brengen!
Want ik ben méér dan geïnteresseerd. Enkele jaren geleden uit een diep dal gekropen door middel van correspondentie, via het web. Met vrienden. Met mensen die me steunden en me hielpen alleen al door te lezen wat er stond. Plus het schrijven zelf, dat je verplicht de gevoelens onder woorden te brengen op een voor een buitenstaander klare manier... Nog eens bedankt!
Ik ga het boek niet lenen, maar kopen, het is een ware diamant, gevonden met de juiste instructies.
Marius, kijk, dat brengt zo'n weblogwereld dan toch maar weer in gang. En als ik je lezers hier lees, dan is het verheugend dat we dat met elkaar mogen delen. Ik houd van mensen, zij houden van mij. Al is het virtueel, maar toch soms heel dichtbij. *glimlach*
ps: ik realiseerde me nu ik mijn comment teruglees, dat ik je de vraag over een eventuele correspondentie al had gesteld. Een verontschuldiging van mijn zijde, maar ik heb een paar moeilijke, duistere weken achter de rug met onze jongste, die onze steun zo nodig heeft en ik als moeder van onze dochters eigenlijk ook. Maar schrijven is mijn ding om te verwerken en in jou dacht ik een fijne neutrale persoon te vinden die mij niet kent, maar door het leven bevlogen, bevestigd, beglanst en kwa schrijverij zo passend lijkt. Daarom. Ik had mijn comment wat discreter moeten plaatsen misschien. Hoop dat je me dat vergeven wilt.
Een warme groet: Cath*/ Kenzo
Kort gesteld denk ik dan : wat een omweg moeten psychiaters maken om bij een basishouding uit te komen van respect en volledig au serieux nemen. Misschien zit er toch iets fout met de medische vorming die eerst komt en dan de specialisatie psychiatrie erna, volgens mij zit er dan al iets mis en zou het niet slecht zijn van eens te zien (in grote aantallen personen) wat andersom geeft : eerst psychologie en een therapeutische specialisatie, zodat openheid, empathie, geloof in groeikrachten in iedere mens, en een houding van blijvende invraagstelling van de eigen "wetendheid" eigen zijn en dan de aanvulling met een medische scholing, waarbij men extra aandacht kan geven aan alle mogelijke lichamelijke en biochemische (voor zover er reeds enige kennis van is) condities die interageren met het psychische.
Een reactie posten