Whisperings of the Soul. Een weblog over de hobbelige, onvoorspelbare weg naar ouderdom.

De stilste leefwereld (3)
Hoewel dwang een pover redmiddel blijft

Algemeen onderkend wordt dat dwang problematisch is en zoveel mogelijk dient te worden voorkomen. Het is vernederend en vaak werkt het averechts. Dwang staat bovendien haaks op het recht tot eerbiediging van het persoonlijk leven, de onaantastbaarheid van het lichaam en het recht op vrijheid. Het is een fundamenteel recht waaraan slechts in uitzonderlijke situaties voorbijgezien kan worden. Dit gezichtspunt, dat we verregaand mogen verdedigen, betekent (ook) dat het toepassen van dwang niet altijd is te vermijden of onterecht is.
Naar Romain heeft de hulpverlening getracht ‘een ander antwoord’ dan dwang te realiseren, maar dat is helaas mislukt. Het morele dilemma – voor de keuze staan uit twee slechte opties het beste te kiezen – is hem gedwongen in zorg nemen of hem aan zijn lot overlaten. We weten dat dwang veelal kortstondig opluchting biedt en vaak een bron vormt van nieuwe zich herhalende ellende; tegelijkertijd zijn we er onzeker over wat zijn lot zal zijn als hij wordt opgenomen. Het hem zelf maar laten uitzoeken, betekent in deze situatie niet alleen een ontkennen van de tragiek van het menselijk tekort door er met lege handen tegenover te staan en met een triest gevoel er vandaan te gaan, maar vooral ook een aanslag op de eigen waardigheid als hulpverlener. We weten vrijwel zeker dat het zijn dood zal betekenen wanneer nu niets wordt ondernomen; dat zou wijzen op verwijtbaar handelen omdat het behoort tot het deskundige inzicht en de (onvervreemdbare) verantwoordelijkheid van de hulpverlener(s) te doen wat gedaan moet worden. Hierin ligt tevens de rechtvaardiging voor een paternalistisch optreden – in het perspectief van het versterken van zijn vermogens, dát is respect tonen voor de autonomie van de cliënt. Niet het instrumentalisme dient voorop te staan, maar het bieden van goede zorg, óók als hij dadelijk is opgenomen.
De psychiater Petry heeft met betrekking tot het in de steek laten van “deze mensen” eens het woord sociale euthanasie gebruikt; ik heb het eigenlijk in geen ander verband zo treffend op z’n plaats gevonden als hier in de omstandigheden van Romain. Het is een ‘zwaar begrip’, dat mijns inziens niet moet worden begrepen als beschuldiging. De betekenis is tweeledig: enerzijds met een krachtige term onderstrepen dat ‘dit’ niet kan en mag, anderzijds om uit te lokken tot handelen, in dit geval tot een nadenken over mogelijkheden dit lijden te verzachten. Aangezien Romain geen enkel zicht meer heeft op opties, is in deze context te spreken van een morele plicht om tussenbeide te komen.
Autonomie is niet heilig …. (slot)
[Afbeeldingen van links met de klok mee: van James Jean, Olaf Hoppe, Ivo Winnubst & Adriaen Brouwer.]